Porady domowe, Zdrowie, Dom, Ogród, Kuchnia

Skąd wzięła się tradycja obchodzenia Andrzejek? Dlaczego przypada ona akurat na dzień 30 listopada? Czy wybór Świętego Andrzeja na patrona był przypadkowy czy też dobrze przemyślany? I dlaczego tak właściwie święto to tak trwale zakorzeniło się w naszej kulturze? Na te oraz wiele innych pytań od wieków wielu badaczy starodawnych obrzędów ludowych starało się znaleźć odpowiedź.

Niepodważalnym faktem jest, że pierwsze wzmianki o obrządkach andrzejkowych w Polsce zostały znalezione już w XVI wieku. Marcin Bielski opisał to święto w jednej ze swoich sztuk pt. "Komedyja Justyna i Konstancyjej", a tym samym na trwałe zapisał się na kartach historii polskiej.

XVI wiek nie był jednak okresem powstania tego święta. Historia Andrzejek rozpoczęła się znacznie wcześniej, prawdopodobnie już w starożytności. Za kolebkę tradycji andrzejkowej powszechnie uważana jest starożytna Grecja. Imię Andrzej, po grecku Andreas, oznaczało mężczyznę lub męża, a samego Andrzeja traktowano jako osobę, która rozdaje mężów. Grecja słynie również z kultu zmarłych. W państwie tym dusza zmarłego była czczona i uważana za świętość. Przypisywano jej także ogromne zdolności. Według wierzeń po śmierci dusza ludzka zyskiwała zdolność jasnowidzenia, a tym samym mogła wpływać na świat rzeczywisty. Grecy pragnąc poznać tajniki własnej przyszłości, korzystali z pomocy dusz zmarłych, które obdarowywały ich proroczymi snami.

Nie tylko w starożytnej Grecji powszechny był kult Świętego Andrzeja. Wierzenia starogermańskie oraz celtyckie także były powiązane z tą postacią poprzez boga Freyrze, syna Njorda. Był to bóg deszczu, wiatru, światła słonecznego, oceanu oraz płodności i urodzaju.

Wierzenia dotyczące święta Andrzejkowego oparte były na magii, fantazji, połączeniu świata rzeczywistego z pozaziemskim oraz przypisywaniu zmarłym i duszom ludzkim nadnaturalnych zdolności. To właśnie dlatego tradycja pochodząca od Świętego Andrzeja bardzo szybko przeniosła się także do świata średniowiecznego i objęła tereny zachodniej oraz wschodniej Europy.

W chrześcijańskiej Europie patronem tego święta został uznany Święty Andrzej. Był to jeden z dwunastu Apostołów Jezusa. Zanim został jednym z pierwszych uczniów Chrystusa trudnił się rybactwem i zamieszkiwał Betsaida, jedną z galilejskich miejscowości. Na początku był uczniem Jana Chrzciciela. Prowadził on działalność misjonarską na terenach nad Morzem Czarnym. Według tradycji chrześcijańskiej zmarł śmiercią męczeńską, powieszony na krzyżu w kształcie litery X. Krzyż ten po dziś dzień nosi miano krzyża świętego Andrzeja. Głowa świętego była przechowywana jako relikwia w bazylice św. Piotra w Watykanie aż do drugiej połowy XX wieku. Święty Andrzej obecnie jest uznawany za patrona Grecji, Rosji, Hiszpanii, Szkocji, a nawet Sycylii. Szczególnie w Szkocji otoczony jest on wielką czcią, którą Szkoci okazują świętemu poprzez huczną zabawę, jedząc smaczne dania obficie zakrapiając je alkoholem. Krzyż świętego Andrzeja o charakterystycznym kształcie litery X figuruje nawet na szkockiej fladze. Do końca nie ustalono dlaczego najlepszym okresem na wróżby i zabawę andrzejkową jest noc z 29 na 30 listopada. Istnieje wiele spekulacji np. że jest to ostatnia chwila przed adwentem, ponieważ noc Świętego Andrzeja przypada na koniec roku liturgicznego, przełom między porami roku- jesienią, a zimą. Według wierzeń ludowych to właśnie w okresie przedadwentowym na ziemi pojawiają się pozaziemskie istoty, duchy i błąkające się dusze zmarłych. W tak niecodziennej scenerii mroku, połączenia dwóch światów- żywych i zmarłych, magiczne wróżby miały największą siłę. Oprócz tego ludzie często prosili o bezpośrednią pomoc duchy swoich bliskich wierząc, że ich wstawiennictwo pomoże im poznać przyszłość i uchroni ich przed nieszczęściem.

Inna hipoteza głosi, że noc Świętego Andrzeja została wybrana właśnie ze względu na postać świętego, ponieważ jest on uważany za opiekuna rybaków, małżeństw oraz zakochanych par. Ze względu na miejsce, w którym tradycja andrzejek zaczęła swój rozwój tzn. wiejskie osady, można by przypuszczać, iż wiejskie panny szukając wstawiennictwa u Świętych, modliły się do Świętego Andrzeja. Pragnęły aby ten pomógł im w wyborze męża oraz szybkim zamążpójściu. Okres wczesnej zimy oraz zakończenie wszelkich prac na polach niewątpliwie sprzyjał kojarzeniu się par młodych ludzi. Długie jesienne wieczory przy kominkach, świst wiatru za oknem oraz gawędy starszych pobudzały wyobraźnię i wprawiały wszystkich w magiczny nastrój. Być może właśnie w takim okresie powstawały najciekawsze i znane do dziś wróżby. Listopad na wsi był niewątpliwie miesiącem pełnym tajemniczości, powrotów do przeszłości, a tym samym pytań o przyszłość. W nocy z 10 na 11 listopada obchodzono święto Świętego Marcina, orędownika przyszłych czasów.

Chęć człowieka do poznania przyszłości była tak ogromna, że stworzono jeszcze jedno, zapomniane już święto tzw. Katarzynki. Było ono specjalnie poświęcone cnotliwym kawalerom, którzy poszukiwali żony. W nocy z 24 na 25 listopada w święto Świętej Katarzyny, opiekunka kawalerów poprzez wróżby wskazać miała młodemu człowiekowi odpowiednią, długo wyczekiwaną kandydatkę. Chłopcy musieli zrobić bukiety z gałązek wiśni, po czym opiekować i pielęgnować je aż do świąt Bożego Narodzenia. Jeśli gałązki zakwitły, zwiastować miały szczęśliwe małżeństwo w przyszłości. Inną wróżbą było zawinięcie kamienia w potajemnie wykradzioną część damskiej garderoby i włożenie go pod poduszkę. Sen, który przyśnił się kawalerowi danej nocy miał proroczą moc.

Oczywistym faktem było, że kobiety z dużo większą ciekawością i przestrachem wyczekiwały swoich wybranków. Kobiety na patrona swojego święta wybrały więc Świętego Andrzeja, opiekuna małżeństw i ogniska domowego. W nocy z 29 na 30 listopada młode panienki zbierały się we wspólnym gronie, aby wzajemnie sobie powróżyć. Kobieca fantazja i pomysłowość spowodowała z czasem, że wróżb dla pań było znacznie więcej niż dla panów oraz zdecydowanie były one dużo bardziej zróżnicowane.

Na początku matrymonialne wróżby andrzejkowe były przez młodych bardzo poważnie traktowane obecnie natomiast święto andrzejkowe służy bardziej zabawie i spędzeniu czasu z przyjaciółmi w miłej atmosferze. Wróżby są pewnego rodzaju rozrywką i urozmaiceniem wieczoru, a nie wydarzeniem o największej randze.